«Δεν περιμένω τίποτα, αλλά είμαι προετοιμασμένος για τα πάντα», δήλωσε ο Ολλανδός Πίτερ Βίττενμπεργκ στην DW.

Ο Βίττενμπεργκ είναι ένας από τους 24 εθελοντές ανθρωπιστικών οργανώσεων που δικάζονται στη Λέσβο για τη βοήθεια που πρόσφεραν σε πρόσφυγες κατά τη διάρκεια μιας επικίνδυνης θαλάσσιας διαδρομής στη Μεσόγειο πριν από περίπου δέκα χρόνια.

Η δίκη, η οποία έχει γίνει γνωστή ως «υπόθεση Μαρντίνι» από το όνομα μιας από τις κατηγορούμενες, της συριακής καταγωγής κολυμβήτριας και ακτιβίστριας Σάρα Μαρντίνι, ξεκινά εκ νέου μετά από διακοπή στο Εφετείο Μυτιλήνης στις 15 Ιανουαρίου.

Ωστόσο, αυτή η υπόθεση δεν αφορά μόνο τις πράξεις των 24 εθελοντών που αντιμετωπίζουν κατηγορίες. Η δίκη, η οποία αναμένεται να ολοκληρωθεί εντός των επόμενων ημερών, έχει αποβεί δοκιμασία για το πόσο μακριά μπορούν να φτάσουν τα κράτη-μέλη της ΕΕ στη δίωξη όσων ασχολούνται με ανθρωπιστικό έργο υπέρ των προσφύγων -εν προκειμένω με τη θαλάσσια διάσωση- στα σύνορά τους.

Ποια είναι η Σάρα Μαρντίνι;

Το 2015 η Σάρα Μαρντίνι εγκατέλειψε τη Συρία μαζί με τη μικρότερη αδελφή της, Γιούσρα. Οι δύο αδελφές διέσχισαν τη θάλασσα με βάρκα από την Τουρκία προς τη Λέσβο. Όταν η υπερπλήρης βάρκα στην οποία ταξίδευαν άρχισε να βυθίζεται, οι δύο αδελφές, τότε 19 και 17 ετών και αμφότερες κολυμβήτριες αγώνων, πήδηξαν στο νερό και κολύμπησαν για τρεις ώρες μέχρι την ελληνική ακτή, τραβώντας τη βάρκα πίσω τους.

Με αυτόν τον τρόπο, έσωσαν και τη ζωή των υπόλοιπων επιβαινόντων. Οι αδελφές Μαρντίνι συνέχισαν αργότερα το ταξίδι τους προς τη Γερμανία μέσω της Βαλκανικής Οδού, όπου υπέβαλαν αίτηση για άσυλο.

Η Γιούσρα Μαρντίνι συμμετείχε στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Ρίο το 2016 ως μέλος της Ολυμπιακής Ομάδας Προσφύγων, συνοδευόμενη από την αδελφή της, Σάρα.

Η ιστορία τους τράβηξε την προσοχή του κόσμου και αποτέλεσε το θέμα της ταινίας του Netflix «The Swimmers» (Οι κολυμβήτριες), ενώ άρθρα σε κορυφαία περιοδικά μόδας παγκοσμίως τις παρουσίαζαν ως νέα πρότυπα.

Το 2016 η Σάρα Μαρντίνι επέστρεψε στη Λέσβο για να συνεργαστεί με τη ΜΚΟ Emergency Response Centre International (ERCI) και να βοηθήσει άλλους πρόσφυγες. Δύο χρόνια αργότερα, συνελήφθη και κατηγορήθηκε για πολλαπλά εγκλήματα.

Γιατί η δίκη της Μαρντίνι είναι σημαντική;

Στη δίκη της Λέσβου στο εδώλιο βρίσκονται 24 ακτιβιστές, που δραστηριοποιήθηκαν ως εθελοντές σε οργανώσεις ανθρωπιστικής βοήθειας. Πέντε από αυτούς, συμπεριλαμβανομένης της Σάρα Μαρντίνι, είχαν τεθεί σε τρίμηνη προφυλάκιση.

Οι κατηγορίες εναντίον της Μαρντίνι και των άλλων κατηγορουμένων περιλαμβάνουν κατασκοπεία, συνδρομή σε δίκτυα λαθρεμπορίου, συμμετοχή σε εγκληματική οργάνωση και νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες. Εάν κριθούν ένοχοι, αντιμετωπίζουν ποινή κάθειρξης έως και 20 ετών.

Η υπόθεση έχει χαρακτηριστεί ως «η μεγαλύτερη υπόθεση ποινικοποίησης της αλληλεγγύης στην Ευρώπη». Μια καταδίκη θα αποτελούσε τεράστιο πλήγμα όχι μόνο για το ανθρωπιστικό έργο, αλλά και για τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα, σε μια εποχή που η Ευρώπη και η Ελλάδα υιοθετούν όλο και πιο περιοριστικές μεταναστευτικές πολιτικές.

Οι καταδίκες σε αυτή την υπόθεση θα δημιουργούσαν έτσι νομικό προηγούμενο, τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Ευρώπη. Θα έστελναν επίσης το μήνυμα ότι η βοήθεια προς τους πρόσφυγες μπορεί να οδηγήσει σε ποινικές διώξεις και αυστηρές ποινές, κάτι που με τη σειρά του θα μπορούσε να αποτρέψει εθελοντές και ΜΚΟ από το να συμβάλλουν εποικοδομητικά στο προσφυγικό ζήτημα.

Οκτώ χρόνια σε αβεβαιότητα

Η Μαρντίνι συνελήφθη μαζί με τον Γερμανοϊρλανδό υπήκοο Σον Μπίντερ και τον Έλληνα υπήκοο Νάσο Καρακίτσο στις 21 Αυγούστου 2018 και καταδικάστηκε σε τρεις μήνες φυλάκιση πριν αφεθεί ελεύθερη με εγγύηση στα τέλη του 2018.

Στη συνέχεια, κατηγορήθηκε για κατασκοπεία, νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, παράνομη χρήση ραδιοσυχνοτήτων και πλαστογραφία εγγράφων.

Τον Ιανουάριο του 2023, σε δίκη για πλημμελήματα, το αρμόδιο δικαστήριο απάλλαξε τη Μαρτίνι και τους συγκατηγορούμενούς της, λόγω έλλειψης αποδεικτικών στοιχείων αλλά και λόγω δικονομικών κενών.

Επτά χρόνια αργότερα, η υπεράσπιση ισχυρίζεται ότι εξακολουθούν να υπάρχουν αμφιβολίες σχετικά με την προέλευση και τη νομική φύση των αρχικών αποδεικτικών στοιχείων.

Στις αρχές Δεκεμβρίου 2025, το Εφετείο Βόρειου Αιγαίου ξεκίνησε νέα ακροαματική διαδικασία για πρόσθετες κατηγορίες κακουργηματικού χαρακτήρα, μεταξύ των οποίων η εμπορία ανθρώπων και η συμμετοχή σε εγκληματική οργάνωση.

Ποια είναι τα αποδεικτικά στοιχεία;

Σε συνέντευξή του στην DW στις 5 Δεκεμβρίου, ο Σον Μπίντερ δήλωσε ότι «θα περίμενε κανείς ότι μετά από μήνες ερευνών και επτά χρόνια καθυστέρησης, θα υπήρχαν πολλά αποδεικτικά στοιχεία εναντίον μας, ένα πειστικό επιχείρημα για το γιατί θα μπορούσαμε να είμαστε ένοχοι».

Ο Μπίντερ συνέχισε λέγοντας ότι ο μάρτυρας της κατηγορίας, ένας αξιωματικός της ακτοφυλακής, «υπονόμευσε την ίδια την υπόθεση της κατηγορίας, επιβεβαιώνοντας ότι συνεργαστήκαμε μαζί του». Οι εισαγγελείς υποστηρίζουν ότι η Μαρντίνι και άλλοι χρησιμοποίησαν το ανθρωπιστικό έργο ως κάλυψη για τη διευκόλυνση δικτύων διακινητών.

Η υπεράσπιση θεωρεί ότι δεν υπάρχουν αποδείξεις για εγκληματική δράση και δόλο και ότι οι ενέργειες της Μαρντίνι αποσκοπούσαν αποκλειστικά στη διάσωση ζωών στην ανοιχτή θάλασσα και στην παροχή βοήθειας σε άτομα που βρίσκονταν σε κίνδυνο.

Ο δικηγόρος της Μαρντίνι, Ζαχαρίας Κεσσές, υποστηρίζει επίσης ότι η ανθρωπιστική αποστολή στην οποία συμμετείχε η Σάρα Μαρντίνι επικοινωνούσε τακτικά με την ελληνική ακτοφυλακή και αντάλλασσε πληροφορίες μαζί της κατά τη διάρκεια αυτών των αποστολών.

Ήταν απαραίτητη η βοήθεια;

Η δημοσιογράφος Ανθή Παζιάνου, που ζει στη Λέσβο, καλύπτει την προσφυγική κρίση στο νησί εδώ και μια δεκαετία. Γνωρίζει πολύ καλά την κατάσταση που επικρατούσε στη Λέσβο το 2015, όταν ο αριθμός των Σύρων που έφταναν στην Ελλάδα έφτασε στο αποκορύφωμά του.

Η Παζιάνου επισημαίνει ότι η ανθρωπιστική βοήθεια ήταν πολύ σημαντική εκείνη την εποχή, λόγω της έλλειψης θεσμικής υποστήριξης για τους πρόσφυγες και επειδή το νησί είχε κατακλυστεί από πρόσφυγες που κατέφθαναν αθρόα διά θαλάσσης. «Οι εθελοντές οργάνωσαν την παροχή τροφής και την τακτοποίηση των εγγράφων των προσφύγων και ήταν σε άμεση επικοινωνία με την αστυνομία», δήλωσε στην DW.

ΜΚΟ επικρίνουν την υπόθεση

«Το να αφήνεις ανθρώπους να πεθάνουν είναι έγκλημα», λέει ο Μιχάλης Μπάκας, ακτιβιστής με έδρα τη Λέσβο. «Είναι τρελό αυτό που συμβαίνει και το γεγονός ότι τόσοι πολλοί άνθρωποι υποφέρουν για τόσα χρόνια». Τα τελευταία επτά χρόνια, οργανώσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα, συμπεριλαμβανομένης της Διεθνούς Αμνηστίας, παρακολουθούν στενά την υπόθεση των 24 κατηγορουμένων.

«Οι κατηγορίες είναι αβάσιμες και πρέπει να αποσυρθούν αμέσως», δήλωσε ο Βίες ντε Γκρεβ, εκτελεστικός διευθυντής του βελγικού παραρτήματος της Διεθνούς Αμνηστίας στη Φλάνδρα.

«Αυτή η δίκη δεν έπρεπε να είχε γίνει ποτέ. Είμαστε πολύ ανήσυχοι. Αυτό που βλέπουμε είναι η ποινικοποίηση της αλληλεγγύης», δήλωσε στην DW.

Μιλώντας επίσης στην DW, ο Χρήστος Δημόπουλος από τη Διεθνή Αμνηστία Ελλάδας δήλωσε ότι «η υπόθεση αυτή αναδεικνύει το γενικό πλαίσιο με το οποίο Ελλάδα και Ευρώπη αντιμετωπίζουν σήμερα τις μεταναστευτικές ροές και δημιουργεί μια εικόνα για τα ανθρώπινα δικαιώματα που είναι κάθε άλλο παρά θετική».

Ο ΟΗΕ, η Human Rights Watch και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχουν καταδικάσει την ποινικοποίηση των αποστολών διάσωσης, όπως αυτές στις οποίες συμμετείχε η Μαρντίνι.

Η Σοφία Κουφουπούλου, ανεξάρτητη ερευνήτρια για τις μεταναστευτικές ροές προς την Ελλάδα, παρακολουθεί την εισροή προσφύγων στη Λέσβο για πάνω από 20 χρόνια. Σύμφωνα με την Κουφουπούλου, η αφήγηση για τη μετανάστευση έχει αλλάξει στην Ευρώπη και ιδιαίτερα στην Ελλάδα.

«Όταν το 2015 στη Γερμανία και την Ελλάδα μιλούσαμε για αλληλεγγύη και ανθρωπιστική βοήθεια, η εθελοντική εργασία επαινέθηκε. Τώρα έχουμε εισέλθει σε μια εποχή, όπου ο ίδιος ο Έλληνας υπουργός Μετανάστευσης χαρακτηρίζει τους μετανάστες με τρόπο που δεν είναι κατάλληλος για μια υποτιθέμενη κεντροδεξιά κυβέρνηση», δήλωσε η Κουφουπούλου στην DW.

Η υπεράσπιση επικρίνει την ελληνική δικαιοσύνη

Η υπεράσπιση ισχυρίζεται ότι ούτε ο Εισαγγελέας ούτε ο Πρόεδρος του Εφετείου, ο οποίος παρέπεμψε την υπόθεση σε δίκη, εξέτασαν ή αξιολόγησαν σε βάθος την υπόθεση. Λέει ότι και οι δύο απέτυχαν να αναγνωρίσουν την πλήρη απουσία αποδεικτικών στοιχείων.

Ο Ζαχαρίας Κεσσές, δικηγόρος της Σάρα Μαρντίνι, δήλωσε στην DW ότι «η υπόθεση δεν θα έπρεπε να είχε φτάσει στο δικαστήριο, καθώς δεν πληροί τις προϋποθέσεις. Το μεγαλύτερο μέρος της έχει ήδη αποφασιστεί το 2023».
Είναι επίσης επικριτικός για το γεγονός ότι η ελληνική δικαιοσύνη δεν αντιμετώπισε την υπόθεση Μαρντίνι γρήγορα και αποτελεσματικά.

«Μπαίνουμε στην τελική φάση της δίκης και περιμένουμε με μεγάλο ενδιαφέρον την αξιολόγηση όλων των αποδεικτικών στοιχείων που έχουμε παρουσιάσει», δήλωσε ο Ζαχαρίας Κεσσές στην DW. Οι κατηγορούμενοι είναι επίσης ανυπόμονοι για τη δίκη. Για την υπεράσπιση της Μαρντίνι αυτή η δίκη έχει κι έναν «μανιχαϊστικό χαρακτήρα» με μόνο δύο επιλογές: αθώωση ή καταστροφή.