Ποιος ξέρει τι θα έλεγε ο ιστορικός και πρώην υπουργός Ευρώπης και Εξωτερικών της Γαλλίας, Αλεξίς ντε Τοκβίλ, αν επέστρεφε σήμερα από την εξερευνητική του «μεγάλη περιοδεία» στις ΗΠΑ. Θα εξακολουθούσε να έχει την ίδια άποψη για τη δημοκρατία στην Αμερική; Θα αναγνώριζε στις σημερινές ΗΠΑ τη χώρα που κάποτε εγγυόταν ίσα δικαιώματα και ευκαιρίες;

Όχι μόνο η Αμερική είναι εδώ και καιρό η χώρα όπου οι ανισότητες είναι μεγαλύτερες, αλλά είναι επίσης μια χώρα όπου η βία έχει αναχθεί σε κυβερνητική πολιτική.

Και να σκεφτεί κανείς ότι ο Τοκβίλ – τόσο ενθουσιώδης, που εξύμνησε την αμερικανική δημοκρατία σε πάνω από χίλιες σελίδες στο βιβλίο του «Δημοκρατία στην Αμερική» – ήταν πεπεισμένος ότι ο πόλεμος ήταν πλέον παρελθόν…

Οι ΗΠΑ ήταν πάντα μια βίαιη χώρα (όχι μόνο στις ταινίες), αλλά τώρα που η βία έχει θεσμοθετηθεί. Έχει γίνει μέρος της πολιτικής – ηθικά, επίσημα και απελευθερωμένα.

Τι έχει συμβεί στην Αμερική; Τι έχει μετατρέψει την πιο προηγμένη χώρα της Δύσης, υπερασπιστή των ελευθεριών και φάρο της δημοκρατίας, σε ένα ταραγμένο μέρος;

Πολλοί κουνούν το δάχτυλο στον Ντόναλντ Τραμπ, έναν αυταρχικό και ευμετάβλητο πρόεδρο που συμπεριφέρεται σαν γνήσιος λαϊκιστής, που αντιφάσκει γρήγορα και ασπάζεται ακραίες ιδέες χωρίς να ανησυχεί για τις συνέπειες – πεπεισμένοι, πάνω απ’ όλα, ότι η ειρήνη επιτυγχάνεται μέσω του πολέμου.

Αλλά ο Τραμπ είναι μόνο το τελευταίο στάδιο (προς το παρόν) ενός μακρινού ταξιδιού προς την πολιτική και πολιτιστική παρακμή, που ξεκίνησε με τον πόλεμο του Βιετνάμ και σταδιακά εντάθηκε με την πάροδο του χρόνου, όπως επισημαίνεται σε ανάλυση του Social Europe.

Το φάντασμα της «ανοκρατίας» στις ΗΠΑ

Η επερχόμενη σκοτεινή εποχή της Αμερικής ονομάζεται «ανοκρατία», ένας όρος που υποδηλώνει μια κυβέρνηση που ταλαντεύεται μεταξύ δημοκρατικών ελευθεριών και αυταρχικών τάσεων. Η ανοκρατία είναι αμφίρροπη δημοκρατία: εμφανίζεται σε ένα αυταρχικό καθεστώς που επιδιώκει να εκδημοκρατιστεί, αλλά εξίσου και σε μια δημοκρατική χώρα που ολισθαίνει προς τον δεσποτισμό.

Είναι χαρακτηριστικό των κοινωνιών που, καθώς βγαίνουν από ένα δικτατορικό παρελθόν, προετοιμάζονται να υποστούν μια δημοκρατική μετάβαση – ή, αντίθετα, για κοινωνίες που, παρά τη σταθερή δημοκρατική ιστορία τους, σιγά-σιγά ολισθαίνουν προς την απολυταρχία.

Υπάρχει λόγος να φοβόμαστε ότι οι ΗΠΑ μετατρέπονται σε ανοκρατία; Πολλοί παράγοντες συμβάλλουν σε αυτή την κατάσταση θεσμικής κρίσης, που κυμαίνονται από την άνοδο του λαϊκισμού έως την κατάρρευση της συναίνεσης των ελίτ, από την αντίληψη της κοινωνικής ανασφάλειας έως το κλίμα βίας που έχει δημιουργηθεί τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό.

Σύμφωνα με τον συγγραφέα Peter Turchin, αυτό είναι συνέπεια της εναλλαγής μεταξύ φάσεων ενσωμάτωσης και αποσύνθεσης. Η Αμερική, παρασύροντας μαζί της μεγάλο μέρος της Δύσης, αυτή τη στιγμή διέρχεται μία από αυτές τις αρνητικές φάσεις, που μπορεί να διαρκέσει έως και έναν αιώνα.

Η άποψη του Turchin μπορεί να φαίνεται σαν μια επιστροφή στους κύκλους και τις επαναλήψεις της Ιστορίας, που έχουν γοητεύσει την ανθρωπότητα από αμνημονεύτων χρόνων. Ο Πολύβιος εντόπισε κυκλικές μορφές διακυβέρνησης, ο Πλάτων αναφέρθηκε σε αυτές στην Δημοκρατία και, αργότερα, ο Τζαμπαττίστα Βίκο τις έκανε τον ακρογωνιαίο λίθο της σκέψης του. Ακόμα και ο Νίτσε μιλάει για την αιώνια επιστροφή. Αλλά η πιο κοντινή εκδοχή του Turchin φαίνεται να είναι η αντιμοντέρνα οπτική του Oswald Spengler, συγγραφέα του βιβλίου «Η Παρακμή της Δύσης», ο οποίος συγκρίνει τους πολιτισμούς με τα λαχανικά που υπόκεινται σε άνθηση, ωρίμανση και σήψη.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο Spengler προβλέπει ότι η οριστική πολιτική μορφή του τελικού πολιτισμού θα είναι ο «Καισαρισμός»: η άνοδος ενός αυταρχικού ηγέτη. Κάτι που δεν έχει ξαναζήσει η Αμερική.

Αναλύοντας ιστορικά δεδομένα από την εποχή μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τις οικονομικές και κοινωνικές συνέπειές τους, ο Turchin καταλήγει σε συμπεράσματα που είναι λιγότερο φανταστικά από αυτά του Spengler και πολύ πιο πειστικά.

Οι μισθοί που καταρρέουν, η «αντλία πλούτου», η μεταφορά του πλούτου από τη μεσαία τάξη στην προνομιούχα ελίτ, η έλλειψη αλληλεγγύης και η εξύμνηση του ατομικισμού: αυτές θα ήταν οι κύριες αιτίες της παρακμής. Αυτό συνδυάζεται με την άνοδο των αναδυόμενων ελίτ – μορφωμένων και κατεχόντων τα απαραίτητα προσόντα για την κατάκτηση θέσεων εξουσίας – για τις οποίες, ωστόσο, δεν υπάρχουν αρκετές διαθέσιμες θέσεις. Ο ανταγωνισμός μεταξύ των ελίτ μπορεί να οδηγήσει στον σχηματισμό αντι-ελίτ, αυξάνοντας έτσι την κοινωνική αποσύνθεση και αστάθεια.

«Γιατρέ, θεράπευσε τον εαυτό σου»

Για να κατανοήσουμε την κοινή γνώμη στις ΗΠΑ του Τραμπ, αυτή η προοπτική πρέπει να συμπληρωθεί με άλλα συμπτώματα που επισημαίνονται από συγγραφείς όπως η Barbara F. Walter, η οποία αποκαλύπτει την ύπαρξη της «Ομάδας Πολιτικής Αστάθειας» (PITF), που δημιουργήθηκε το 1994 υπό τον πρόεδρο Μπιλ Κλίντον και φιλοξενείται τώρα από το «Κέντρο Συστημικής Ειρήνης», για να προβλέψει τουλάχιστον δύο χρόνια νωρίτερα σε ποιες χώρες μπορεί να ξεσπάσει εμφύλιος πόλεμος.

Ένας από τους βασικούς προγνωστικούς παράγοντες για τον καθορισμό τού αν θα ξεσπάσει εμφύλιος πόλεμος σε ένα έθνος είναι η τάση να κινείται προς ή μακριά από τη δημοκρατία: και τα δύο κινήματα είναι ενδεικτικά της πολιτικής αστάθειας που θα μπορούσε να οδηγήσει σε βία.

Για τον προσδιορισμό του βαθμού κινδύνου, η ανάλυση κυμαίνεται από συγκεκριμένα προειδοποιητικά σημάδια έως πολύπλοκους αλγοριθμικούς υπολογισμούς. Μεταξύ άλλων παραγόντων, σύμφωνα με την Walter, πρέπει κανείς να εξετάσει εάν μια χώρα βασίζεται σε μια εθνική ή θρησκευτική ταυτότητα και, τελικά, τον αντίκτυπο του διαδικτύου, την ευρεία χρήση των smartphones και την ανάπτυξη των social media. Οι αλγόριθμοι των μέσων κοινωνικής δικτύωσης είναι πραγματικοί «επιταχυντές» της βίας, με την τάση να διατηρούν μια συνεχή κατάσταση κρίσης, μαζί με την αντίληψη ότι οι μέτριες πολιτικές αποτυγχάνουν.

Οι Turchin και Walter λειτουργούν στο ίδιο έδαφος και αλληλοσυμπληρώνονται, αφού και στις δύο περιπτώσεις στόχος είναι η ανάλυση ιστορικών γεγονότων για να καταλάβουμε πόσο ρισκάρει μια χώρα όσον αφορά στη δημοκρατία. Αυτό δεν είναι απλώς κοινωνιολογία, αλλά θέμα πολιτικά επείγον, δεδομένου του τι συμβαίνει στον κόσμο.

Το πιο εκπληκτικό συμπέρασμα, ωστόσο, είναι ότι τώρα, μεταξύ των χωρών που κινδυνεύουν από αστάθεια, πρέπει να συμπεριληφθούν και οι ίδιες οι Ηνωμένες Πολιτείες.